خبرگزاری "مهر" - گروه دین و اندیشه : چندی پیش دکتر معتمد نژاد طرحی را به نام پیش نویس میثاق حرفه ای و اخلاقی روزنامه نگاری تهیه کرده و به وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی ارائه کرده است . ضرورت و اهمیت این پیش نویس ، گروه دین و اندیشه خبرگزاری "مهر" را بر آن داشت که گفت وگوهایی را پیرامون این پیش نویس با اندیشمندان و صاحبنظران انجام دهد . اولین گفت وگوی ما با دکتر محسنیان راد استاد علوم ارتباطات است که پیش روی خوانندگان قرار می گیرد . *خبرگزاری "مهر" - گروه دین و اندیشه :
آقای دکتر محسنیان راد با تشکر از وقتی که در اختیار ما قرار دادید به عنوان اولین سوال نظر خودتان را راجع به پیش نویس اصول اخلاقی و حرفه ای که آقای دکتر معتمد نژاد تهیه کرده اند بفرمایید. - دکتر محسنیان راد : تا آن جا که من اطلاع دارم بحث اخلاق حرفه ای در طراحی که آقای دکتر معتمد نژاد روی آن کار کرده اند یک شاخه بسیار کوچک از یک طرح بسیار بزرگتر است . در واقع ایشان تا جایی که بنده مطلعم در این چند سال اخیر سه طرح ارایه کرده اند که این سه طرح کاملا به هم متصل هستند. یعنی سیم هایش به هم وصل است. یکی از این سه طرح پیش نویسی است برای قانون استقلال حرفه ای روزنامه نگاری که به عبارتی نظام حقوقی حرفه روزنامه نگاری را توضیح می دهد. طرح دوم مربوط می شود به پیمان کار جمعی روزنامه نگاران که این در واقع طرحی است که اگر اجرا شود استقلال حرفه ای و امنیت شغلی را ایجاد می کند. به عبارت دیگر ، این طرح مربوط به پاسداری از امنیت شغلی این حرفه است . سومین طرح مربوط به قانون شورای عالی رسانه هاست . قانون شورای عالی رسانه ها طرحی است که در آن یک شورای عالی تشکیل می شود برای این که به کل کارکرد و عملکرد رسانه ها نظارت داشته باشد. پس در واقع می توانیم بگوییم پروژه های آقای دکتر معتمد نژاد در این چند سال اخیر شامل دو پیش نویس قانون و یک پیش نویس پیمان کار جمعی روزنامه نگاران است. طرح قانون شورای عالی رسانه ها خودش پنج بند دارد ، یعنی عملا وقتی که شورای عالی رسانه ها تشکیل شد پنج کمیسیون از دل آن بیرون می آید . در واقع یکی از شاخصه های قانون شورای عالی رسانه ها بحث نظارت و رعایت اصول اخلاقی و حرفه ای روزنامه نگاران است. به عبارت دیگر ، وقتی که این شورا تشکیل شد وظیفه یکی از کمیسیون هایش این است که اخلاق حرفه ای روزنامه نگاری را تعریف عملیاتی کرده و بر اساس آن نظارت می کند که کدام یک از مطبوعات آن را رعایت کرده اند یا نکرده اند. سخن بنده این است که وقتی که از دل یک چنین طرح بزرگی یک بحث کوچک به نام اخلاق حرفه ای بیرون می آید نمی تواند راجع به آن بحث کرد. به نظر من به طرح آقای دکتر معتمد نژاد را باید به صورت یک Package و یک مجموعه به هم پیوسته نگاه کرد. وقتی شما یک نرم افزار در کامپیوترتان نصب می کنید باید نرم افزارهای وابسته اش را هم داشته باشید تا کار کند. این که شما یک قسمتی از یک نرم افزار را در کامپیوترتان کپی کنید باعث کارکردن آن نرم افزار و سیستم نخواهید شد. همه این طرح باید به صورت یکجا بررسی شود. چون اگر کارهای دیگر انجام نشود این اخلاق حرفه ای به تنهایی چه معنی می تواند داشته باشد . وقتی امنیت شغلی روزنامه نگار تامین نباشد و پاسداری نشود اخلاق حرفه ای یعنی چه؟! اینها با هم در تعامل اند. علت این که می گویم در تعامل هستند در بحث کهنه ای که من در این چند سال تکرار کرده ام نهفته است. وقتی می گوییم ارتباطات جنس اش فراگرد است وقتی می گوییم جنس کلر، گاز است شما نمی توانید این جنس را تغییر بدهید. کلر جنس اش گاز است. جنس ارتباطات هم فراگرد است و یکی از خصلت های فراگرد این است که همه عناصر تشکیل دهنده آن با همدیگر در تعامل هستند و کنش متقابل دارند. اثر می گذارند و اثر می گیرند. بنابراین مجموعه آقای دکتر معتمدنژاد را هم باید به صورت Package بررسی کرد که عناصر مختلف آن روی هم تاثیر متقابل دارند .
* به نظر شما آیا رسانه های ما اخلاق رسانه ای و حرفه ای را رعایت می کنند؟ - من چندی پیش در یکی از کنفرانس ها یک سخنی را گفتم و حالا هم آن را تکرار می کنم. به نظر من در کشورهای در حال توسعه؛ کشورهایی که فرصت نکرده اند زندگی در جهان رسانه ای را به اندازه ای که کشورهای پیشرفته طی کرده اند طی بکنند ، مثل خود ما که در حدود سیصد سال دیرتر این فضا را تجربه کرده ایم یک نکته بسیار مهمی همیشه غفلت شده است و آن "اخلاق حرفه ای رسانه ها در دولتمردان است" . بنده معتقدم اگر ما احتیاج داریم که اخلاق حرفه ای را برای روزنامه نگاران تدوین بکنیم باید برای دولتمردان هم اخلاق حرفه ای رسانه ای را تدوین بکنیم. به دلیل این که در کشورهایی مثل ما انحصار دولتی بسیار گسترده است و خیلی از حوزه ها در اختیار دولت است . در نتیجه مقدار بسیار زیادی از تعامل های روزنامه نگاران حتی در حوزه موسسات اقتصادی با دولت است. یعنی روزنامه نگاران با دولتمردان ریز و درشت و در رده های مختلف سروکار دارند. بنابراین ما احتیاج داریم یک چنین اخلاق حرفه ای را هم تعریف کنیم و چه بسا آموزش بدهیم. باز هم به دلیل همان خصلت فراگردی ارتباط ، اخلاق حرفه ای روزنامه نگاران به این بستگی دارد که دولتمردان چگونه آنرا رعایت کنند. یعنی در واقع شبیه یک بازی تنیس است . رفتار من تابع رفتار طرف مقابلم است. این هم نکته ای است که اگر Package آقای دکتر معتمد نزاد به طور کامل اجرابشود مقداری از این اخلاق حرفه ای دولتمردان در آن مستقر خواهند بود و ما به دلیل آن تجربه 300 سال عقب ماندگی باید روی آن هم کار کنیم.
* اخلاق حرفه ای جهانشمول است؟ آیا اخلاق رسانه ای و حرفه ای امری جهانی است یا بنا بر فرهنگ ها و ارزشهای مختلف می توان اخلاق رسانه ای تعریف کرد ؟ - ببینید اخلاق حرفه ای دقیقا همان مقوله norm و هنجارها در جامعه شناسی است. وقتی که شما راجع به هنجارها صحبت می کنید، این که این هنجار را در کدام فرهنگ دارید از آن صحبت می کنید فرق می کند. هنجار به شدت نسبی است. اما در عین حال که نسبیت شدید در هنجار هست مثل یک هرمی است که هر چه به نوک آن هرم نزدیک می شویم ما به حوزه توافق ها نزدیک می شویم. مثلا ما هنجارهای جهانی داریم . هنجارهایی که می توانم بگویم 99/99 درصد توافق است. مثلا ازدواج با محارم در این مقطع از تاریخ حیات بشر جزوهنجارهای جهانی است. پس می بینید که برخی از هنجارها جهانی هستند . جلوتر که می آییم می بینیم که برخی از هنجارها متعلق به یک کشور است. ما هنجارهایی داریم که مال خودمان است. مال ایرانی هاست. برخی از هنجارها مربوط به یک پاره فرهنگ است که تا حد خانواده به خانواده تفاوت می کند. به عبارت دیگر ، در هر خانواده ای یک سری هنجارهای ریز وجود دارد که کمی متفاوت است با خانه همسایه. بحث اخلاق حرفه ای روزنامه نگاری هم همین است . یعنی یک بحث هنجاری است. منتهی طبیعی است که وقتی ما راجع به هنجارهایی صحبت می کنیم که مربوط به رسانه ای است که در تمام کره زمین دارای ساخت و کارکرد تقریباً مشابه است، باید به گونه ای عمل کنیم که تفاوت چندانی با هنجارهای جهانی این حوزه نداشته باشد. بحث هنجارها و اصول اخلاقی حرفه ای روزنامه نگاری هم همین است. عمده اش باید جهانی باشد و می تواند حاوی نکات ریزی، استخراج شده از هنجارهای مختلف و بومی هر کشور مربوط شود .
*به نظر شما بزرگترین معضل اخلاقی حرفه ای رسانه های ایران چیست؟ - من بزرگترین مشکل را متاسفانه کم تجربگی سنگین هر دو طرف بازی می دانم.کم تجربگی دولتمردان در زندگی در شرایط حضور رسانه ها و کم تجربگی روزنامه نگاران در شرایط آزادی رسانه ها . البته روزنامه نگاران به مراتب کم تجربه تر هستند. زیرا می توانم بگویم که دولتمردان ایران امسال یکصد و شصت و هفتمین سال زندگی در کنار رسانه ها را می گذرانند . در حالی که روزنامه نگاران ایران فقط 10 درصد این مدت را در شرایط آزادی بدون فحاشی و همراه با تکثر گذرانده اند.